طرح جامع حمایت معیشتی و امنیت غذایی دولت: یک تحلیل جامع

مقدمه

در پی فشارهای اقتصادی مستمر و با هدف تضمین امنیت غذایی و بهبود معیشت مردم، دولت چهاردهم، «طرح جامع حمایت معیشتی و امنیت غذایی کشور» را در دی‌ماه ۱۴۰۴ رسماً به مرحله اجرا گذاشت. این طرح ۱۵ مادهای که با تصویب هیئت وزیران کلید خورد، نشان‌دهنده یک تغییر راهبردی در سیاست‌های حمایتی است: انتقال یارانه از ابتدای زنجیره تأمین (واردکنندگان و تولیدکنندگان) به انتهای آن (مصرف‌کننده نهایی). این گزارش به تشریح جزئیات، مشمولان، نحوه استفاده و مدت زمان اجرای این طرح می‌پردازد.

اهداف و ضرورت اجرای طرح

این طرح با چند هدف کلیدی طراحی و اجرا شده است:

· حفظ قدرت خرید خانوارها: جبران افزایش قیمت کالاهای اساسی و جلوگیری از کاهش قدرت خرید مردم.

· ایجاد ثبات در بازار: تبدیل نااطمینانی در بازار کالاهای اساسی به تغییرات محدود و قابل برنامه‌ریزی برای تولیدکنندگان و ایجاد ثبات دورهای قیمت‌ها.

· حذف رانت و افزایش کارایی: جلوگیری از شکاف رانتی بین نرخ ارز ترجیحی و بازار آزاد و انتقال کامل منافع یارانه به مصرف‌کننده نهایی.

· حمایت از تولید ملی: تقویت تولیدکنندگان داخلی از طریق سازوکارهای جدید تأمین مالی و ارزی.

ضرورت اجرا ناشی از ناکارآمدی شیوه قبلی پرداخت یارانه بود. دولت سالانه حدود ۱۰ میلیارد دلار برای واردات کالاهای اساسی با ارز ترجیحی پرداخت می‌کرد، اما این یارانه به دلیل نوسانات در تخصیص ارز و اثرپذیری از نرخ بازار، به‌طور کامل به دست مصرف‌کننده نهایی نمی‌رسید و مشکلات قیمتی همچنان پابرجا بود.

جزئیات فنی و سازوکار اجرایی طرح

۱. اعتبار مالی و نحوه تخصیص

· مبلغ اعتبار: به ازای هر نفر، ماهانه یک میلیون تومان (معادل ۱۰ میلیون ریال) اعتبار کالابرگ الکترونیکی تخصیص می‌یابد.

· نحوه واریز مرحله اول: در ابتدای اجرا، اعتبار چهار ماه اول (معادل ۴ میلیون تومان برای هر نفر) به صورت یکجا به حساب بانکی سرپرست خانوار واریز شد. این اعتبار به صورت ماهانه فعال و قابل استفاده می‌شود.

· سازوکار تعدیل: دولت متعهد شده است در صورت افزایش قیمت کالاهای اساسی مطابق مصوبات ستاد تنظیم بازار، مبلغ اعتبار کالابرگ را در دوره‌های بعدی افزایش دهد تا قدرت خرید خانوارها حفظ شود.

۲. سازوکار جدید تأمین ارز و کالا

یکی از ارکان اصلی این طرح، تغییر شیوه تأمین ارز کالاهای اساسی و نهاده‌های دامی است:

· حذف ارز ترجیحی: تأمین ارز این کالاها دیگر با نرخ ترجیحی انجام نمی‌شود.

· تأمین از تالار دوم: ارز مورد نیاز با نرخ «ارز توافقی» از طریق تالار دوم در درگاه ارزی بانک مرکزی تأمین می‌شود.

· اولویت‌دهی و تسهیل ترخیص: کشتی‌های حامل این کالاها در بنادر در اولویت پهلوگیری هستند و دستگاه‌های نظارتی موظفند مجوزهای لازم برای ترخیص را حداکثر ظرف ۵ روز صادر کنند.

۳. ساختار حکمرانی و نظارت

برای نظارت و رفع موانع اجرایی، سازوکارهای زیر ایجاد شده است:

· کارگروه ویژه پایش: کارگروهی به ریاست بانک مرکزی برای پایش مستمر اجرای طرح و رفع فوری موانع تشکیل شده است.

· اختیارات استانی: به استانداران اختیاراتی داده شده تا مشکلات محلی در اجرا را شناسایی و رفع کنند.

· نظارت میدانی: دولت بر نظارت جدی و میدانی برای جلوگیری از افزایش قیمت سایر کالاها و خدمات تأکید کرده است.

مشمولان طرح

دایره شمول این طرح بسیار گسترده است و جمعیت کثیری را تحت پوشش قرار می‌دهد:

· گروه‌های اصلی مشمول:

· تمامی خانوارهای ایرانی ساکن کشور که در زمان ابلاغ آیین‌نامه، دریافت‌کننده یارانه نقدی بودند.

· کلیه کارکنان دولت و بازنشستگان، صرف نظر از وضعیت درآمدی و دهک تعلق‌گیرنده.

· خانوارهایی که یارانه نقدی دریافت نمی‌کردند، در صورت درخواست می‌توانند مشمول طرح شوند.

· جمعیت تحت پوشش: براساس اعلام مسئولان، این طرح حدود ۸۰ میلیون نفر (معادل حدود ۹۰ درصد جمعیت کشور) را تحت پوشش قرار می‌دهد. این رقم شامل ۲۰ میلیون نفر جدید علاوه بر مشمولان قبلی کالابرگ الکترونیکی است.

· غیرمشمولان: به گفته وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، تنها دهک دهم درآمدی (پردرآمدترین قشر) مشمول این طرح نمی‌شوند.

نحوه استفاده از اعتبارات

مشمولان می‌توانند از اعتبار خود به دو شکل استفاده کنند:

دو گزینه استفاده از اعتبار کالابرگ

· گزینه اعتباری (فعلا فعال)

· ماهیت: خرید از فروشگاه‌ها با اعتبار.

· اقلام: سبد کالاهای اساسی.

· نحوه دسترسی: مراجعه به فروشگاه‌های طرف قرارداد.

· گزینه کالایی (آتی)

· ماهیت: دریافت مستقیم سبد کالا.

· اقلام: سبد کالاهای اساسی.

· نحوه دسترسی: پس از تکمیل زیرساخت‌ها و ثبت درخواست.

· فروشگاه‌های مجاز: خرید از طریق بیش از ۲۶۰ تا ۲۶۸ هزار فروشگاه خرد، زنجیره‌ای و صنفی در سراسر کشور که طرف قرارداد هستند، امکان‌پذیر است. قرار است تعداد این فروشگاه‌ها و همچنین فروشگاه‌های سیار افزایش یابد.

· زمان شروع خرید: شهروندان از ۲۰ دی‌ماه ۱۴۰۴ و طبق برنامه زمان‌بندی که از طریق پیامک به سرپرست خانوار اعلام می‌شود، می‌توانند نسبت به اعتبار ماه اول خرید کنند.

· سبد کالایی: اقلام مشمول شامل کالاهای اساسی مانند برنج، روغن مایع، گوشت قرمز، گوشت مرغ، تخم‌مرغ، شیر، پنیر، ماست، حبوبات، ماکارونی، قند و شکر است.

· استعلام مانده اعتبار: از طریق اپلیکیشن «شما»، پیام‌رسان «بله»، کد دستوری #۵۰۰۱۴۶۳ و همچنین صندوق‌های فروشگاهی امکان‌پذیر است.

تذکر مهم: این طرح جایگزین یارانه نقدی ماهانه نمی‌شود و پرداخت یارانه نقدی، طرح یسنا و سایر برنامه‌های حمایتی رفع سوءتغذیه، همانند گذشته ادامه خواهد داشت.

مدت زمان اجرا و چشم‌انداز

· دوره اول اجرا: این طرح به صورت آزمایشی و علی‌الحساب برای چهار ماه اول (از دی‌ماه ۱۴۰۴) طراحی شده و اعتبار آن یکجا واریز شده است.

· ادامه طرح: پس از پایان چهار ماه، برنامه بر این است که واریز اعتبار به صورت ماهیانه ادامه یابد.

· تداوم و تعدیل: موفقیت و تداوم این طرح منوط به تأمین مستمر منابع مالی (مانند استفاده از منابع صندوق توسعه ملی)، نظارت مؤثر بر قیمت‌ها و ارزیابی فصلی برای تعدیل اعتبارات مطابق با تورم است. دولت اختیاراتی به استانداران داده تا مشکلات استانی را گزارش و برای اصلاح آیین‌نامه اقدام کنند.

نتیجه‌گیری

طرح جامع حمایت معیشتی و امنیت غذایی، با رویکردی جدید و با هدف حفظ مستقیم قدرت خرید مردم در برابر تورم و نوسانات بازار به اجرا درآمده است. موفقیت این طرح در گرو چند عامل کلیدی است: نظارت مستمر و بی‌اغماض بر زنجیره تأمین و توزیع برای جلوگیری از ایجاد رانت جدید، تأمین پایدار منابع مالی آن در بودجه‌های آتی، و شفافیت کامل در اطلاع‌رسانی و اجرا. اگر این طرح بتواند به تعهد خود در تعدیل ماهیت اعتبارات بر اساس نرخ تورم عمل کند، می‌تواند به عنوان یک اصلاح ساختاری در نظام یارانه کشور، گامی مؤثر در جهت کاهش فشار معیشتی بر قشر گسترده‌ای از جامعه بردارد.

منابع:

۱. خبرگزاری تسنیم. (۱۴ دی ۱۴۰۴). جزئیات آیین‌نامه تضمین امنیت غذایی و حمایت معیشتی خانوارها.

۲. دنیای اقتصاد. (۱۴ دی ۱۴۰۴). رونمایی دولت از طرح جامع معیشتی.

۳. خبرگزاری ایسنا. (۱۴ دی ۱۴۰۴). آغاز رسمی اجرای طرح جامع حمایت معیشتی و امنیت غذایی کشور.

۴. خبرگزاری برنا. (۱۴ دی ۱۴۰۴). آغاز رسمی اجرای طرح جامع ۱۵ مادهای دولت برای حمایت از معیشت و امنیت غذایی کشور.

۵. باشگاه خبرنگاران جوان. (۱۳ دی ۱۴۰۴). آغاز اجرای طرح جدید کالابرگ/ هر نفر ماهانه یک میلیون تومان.

۶. باشگاه خبرنگاران جوان. (۱۴ دی ۱۴۰۴). جزئیات آیین‌نامه تضمین امنیت غذایی و حمایت معیشتی خانوارها.

۷. خبرگزاری مهر. (۱۵ دی ۱۴۰۴). اطلاعیه شورای اطلاع‌رسانی دولت درباره طرح جدید بهبود معیشت مردم.

۸. خبر فارسی. (۱۳ دی ۱۴۰۴). آغاز اجرای طرح ملی حمایت معیشتی برای ۹۰ میلیون ایرانی.

۹. عصر ایران. (۱۳ دی ۱۴۰۴). آغاز اجرای طرح جدید کالابرگ از این هفته/ هر نفر یک میلیون تومان ماهانه.

۱۰. خبرگزاری آنا. (۱۴ دی ۱۴۰۴). عارف: برای اجرای طرح جامع حمایت معیشتی و امنیت غذایی به استانداران اختیاراتی داده شده است.